U Srbiji se danas održavaju vanredni parlamentarni izbori koje domaći i međunarodni analitičari označavaju kao najvažnije političko odmjeravanje snaga još od 5. oktobra 2000. godine i pada režima Slobodana Miloševića. Nakon gotovo deceniju i po neprikosnovene dominacije Aleksandra Vučića, režimski aparat prvi put se suočava s tektonskim izazovom – autentičnim, masovnim studentskim pokretom koji je prerastao u političku silu.
Kako piše ugledni španski list El Periódico, višemjesečna kriza svela je izbornu utakmicu na binaru dilemu. S jedne strane je lista vladajućeg bloka predvođena Vučićem, koji nakon dva predsjednička mandata poseže za „putinovskom rokadom“ i pokušava preuzeti funkciju premijera. Nasuprot režimu stoji lista „Studenti pobjeđuju“, na kojoj se nalazi 250 univerzitetskih profesora, intelektualaca i javnih ličnosti.
„Ovo je referendum o političkom sistemu Aleksandra Vučića“, izjavio je za španski list Naim Leo Beširi, direktor beogradskog Instituta za evropske poslove.
Od tragedije u Novom Sadu do 150.000 ljudi na ulicama
Prekretnica koja je uzdrmala Vučićev režim dogodila se 1. novembra 2024. godine, kada je u obrušavanju nadstrešnice na tek rekonstruisanoj željezničkoj stanici u Novom Sadu poginulo 16 ljudi. Zahtjevi za krivičnom i političkom odgovornošću, praćeni odbijanjem vlasti da otvori tajne ugovore o netransparentnim poslovima, pokrenuli su lavinu protesta koja je paralizovala zemlju i natjerala režim na raspisivanje izbora.
Snaga pokreta kulminirala je na završnom skupu na beogradskom Trgu Slavija, gdje se okupilo oko 150.000 građana pod jasnom parolom: „Srbija ili mafija!“
„Pješačili smo od Novog Sada do Beograda. Atmosfera ljubavi i nade učinila je da zaboravimo sav umor. Prepuni smo nade“, poručila je studentica Aleksandra. Politolog Aleksandar Đokić ističe da ovakav stepen društvene mobilizacije nije viđen u Srbiji u proteklih četvrt vijeka.
Otpor kultu ličnosti: Pokret bez vođe
Za razliku od klasičnih partijskih oligarhija, studentska lista nema centralnog lidera, što analitičari vide kao direktan odgovor na autokratsku vladavinu jednog čovjeka. Prvi na listi je kardiolog dr. Ilija Srđanović, no pozicija ne garantuje premijersku fotelju u slučaju pobjede.
„To je direktan odgovor na personaliziranu vlast koju personifikuje Vučić“, ocjenjuje Adnan Ćerimagić iz berlinske Evropske inicijative za stabilnost (ESI), ali i upozorava: „Najteže pitanje doći će poslije nedjelje: može li pokret koji je nastao odbacivanjem liderstva to pretvoriti u efikasnu platformu za vlast ili opoziciju?“
Zastrašivanja, ucjene i pritisak na posmatrače
Izborni dan dočekan je u atmosferi teške polarizacije, pritisaka i institucionalnog nasilja. Prema podacima posmatračke misije CRTA, tokom kampanje zabilježeno je čak 116 incidenata fizičkog nasilja i verbalnih prijetnji – u prosjeku tri dnevno.
Glasnogovornica CRTA-e Božana Opačić navela je da je evidentirano više od 250 slučajeva institucionalnog ucjenjivanja radnim mjestima, ugovorima i socijalnim davanjima. Istovremeno, režimski mediji i državni vrh pokrenuli su agresivnu kampanju protiv domaćih i međunarodnih posmatrača (ODIHR, Vijeće Evrope, Evropski parlament), optužujući ih za pripremu navodnog postizbornog haosa i „obojenih revolucija“.
Referendum o budućnosti
Glavna nepoznanica ostaje izlaznost, posebno među apstinentima. Na prethodnim izborima u decembru 2023. godine glasalo je 58,8 posto birača, a prelazak te granice smatra se ključnim faktorom za eventualni pad vladajuće koalicije.
„Građani jedva čekaju glasati, ali istovremeno strahuju od izbornih manipulacija režima. Svjesni su da su ovo najvažniji izbori u Srbiji u ovom stoljeću“, ocjenjuje Sofija Popović iz portala European Western Balkans.
Predstavnik Fondacije Friedrich Naumann u Srbiji Dušan Dinić zaključuje da je neprikosnoveni položaj Vučića kao nedodirljivog vođe prvi put nepovratno narušen:
„Nakon jednog stoljeća u kojem su prostorom dominirali kultovi ličnosti – od kralja Aleksandra, Tita i Miloševića, pa sve do Vučića – u društvu sazrijeva svijest da se koncentracija kompletne moći, policije i aparata više ne smije prepustiti jednom čovjeku.“
Birališta u Srbiji zatvaraju se u 20:00 sati, kada se očekuju i prve preliminarne procjene izlaznosti i rezultata.
